तुमचं गाणं तुमचंच आहे. ते सिद्ध करता येतं का?

चित्रकार कॅनव्हासच्या कोपऱ्यात सही करतो. लेखक हस्तलिखिताच्या शेवटी तारीख टाकतो. मग तुम्ही इंटरनेटवर टाकलेल्या तुमच्या कामाची सही कुठे असते?

एक क्षण कल्पना करा.

तुम्ही सहा महिने एका गाण्यावर काम केलं. शब्द लिहिले, चाल बांधली, रात्री उशिरापर्यंत रेकॉर्डिंग केलं. ते गाणं तुम्ही प्रसिद्ध केलं. दोन आठवड्यांनी तेच गाणं दुसऱ्याच कोणाच्या तरी नावाने फिरताना दिसतं. किंवा त्याहून त्रासदायक गोष्ट घडते: कोणीतरी म्हणतं, “हे तर एआयने बनवलेलं आहे.”

आता तुमच्याकडे काय उरतं? तुमचा शब्द. आणि समोरच्याचा शब्द. आणि इंटरनेटवर दोन्ही सारखेच वाटतात.

हा लेख याच अडचणीबद्दल आहे, आणि तिच्यावरच्या एका साध्या उपायाबद्दल.

सही ही नवीन कल्पना नाही

माणसं शेकडो वर्षांपासून आपल्या कामावर सही करत आली आहेत.

चित्रकार कोपऱ्यात नाव लिहितो. सोनार दागिन्यावर आपला ठसा उमटवतो. लेखक पानाच्या तळाशी तारीख टाकतो. कुंभार भांड्याच्या बुडाशी खूण करतो. ही सही कोणालाही चोरी करण्यापासून थांबवत नाही. ती एकच गोष्ट करते: ती सांगते की हे कोणी बनवलं, आणि कधी बनवलं.

डिजिटल जगात नेमकी हीच गोष्ट हरवली. तुमचं गाणं, तुमचा फोटो, तुमचा शोधनिबंध, तुमची बातमी: हे सगळं फाईल बनून फिरतं, आणि फाईलवर सही करण्याची सोयच नव्हती.

Trust Identity Protocol, म्हणजेच TIP, ही ती हरवलेली सही परत आणते.

TIP म्हणजे नेमकं काय

सोप्या भाषेत तीन गोष्टी.

पहिली: तुमची ओळख. तुम्ही एकदाच तुमची ओळख पडताळून घेता आणि तुम्हाला एक कायमस्वरूपी TIP-ID मिळतो. ईमेल पत्त्यासारखा: एकदा मिळाला की आयुष्यभर तुमचा, आणि जिथे जिथे TIP चालतं तिथे चालणारा. व्यक्तींसाठी, पत्रकारांसाठी, शिक्षकांसाठी, संस्थांसाठी हा पूर्णपणे मोफत आहे.

दुसरी: तुमच्या कामाची नोंद. तुम्ही काहीही प्रसिद्ध करता तेव्हा एका क्लिकवर त्याची नोंद होते. त्या नोंदीत तीन गोष्टी असतात: ते कोणी बनवलं, ते कधी नोंदवलं गेलं, आणि ते बनवताना एआयचा वापर झाला होता की नाही. या नोंदीला CTID म्हणतात.

तिसरी: कोणीही तपासू शकतं. खातं नको, पासवर्ड नको, पैसे नकोत. तुमच्या पोस्टखाली दिलेल्या लिंकवर क्लिक करून कोणीही ती नोंद पाहू शकतं, आणि प्रत्येकाला तेच उत्तर दिसतं.

ते कसं काम करतं, तंत्रज्ञानाच्या भाषेशिवाय

तुम्ही “नोंदवा” या बटणावर क्लिक करता. तुमचा फोन किंवा संगणक तुमचा चेहरा किंवा बोटाचा ठसा मागतो. तेवढ्याच क्षणापुरती तुमच्या उपकरणातली गुप्त किल्ली उघडते, तुमच्या कामावर सही होते, आणि किल्ली पुन्हा बंद होते.

तुमची खाजगी किल्ली तुमचं उपकरण कधीच सोडत नाही. तुमचं गाणं, तुमचा फोटो, तुमचा मजकूर कुठल्याही सर्व्हरवर पाठवला जात नाही. फक्त त्या मजकुराचा एक गणिती ठसा आणि तुमची सही नोंदली जाते.

ती नोंद मग वेगवेगळ्या स्वतंत्र संगणकांच्या जाळ्यावर ठेवली जाते. एकच कंपनी ती नंतर गुपचूप बदलू शकत नाही. ही सही आजच्या नव्हे, तर उद्याच्या संगणकांनाही फोडता येऊ नये अशा पद्धतीने बनवलेली आहे.

यातलं काहीही तुम्हाला समजून घ्यावं लागत नाही. तुम्हाला फक्त एक बटण दाबायचं असतं.

चार साधे शिक्के

भारतात पाकिटावरचा हिरवा किंवा लाल बिंदू पाहून आपण क्षणात ओळखतो की आत काय आहे. TIP तेच काम कामासाठी करतं. चार शिक्के आहेत:

• OH, Original Human. माणसाने बनवलं, एआयचा वापर नाही.
• AA, AI-Assisted. माणसाने बनवलं, आणि एआयचा वापर साधन म्हणून केला: दुरुस्तीसाठी, संपादनासाठी, भाषा सुधारण्यासाठी.
• MX, Mixed. माणूस आणि एआय दोघांनी वेगवेगळे भाग लिहिले.
• AG, AI-Generated. एआयने बनवलं, माणसाच्या सूचनांवरून.

इथे एक गोष्ट लक्षात ठेवा, कारण ती अनेकांना दिलासा देणारी आहे: एआयचा वापर मान्य करण्याची शिक्षा नाही. तुम्ही जास्त प्रामाणिकपणा दाखवलात तर काहीही नुकसान होत नाही. अडचण फक्त एकाच गोष्टीची: एआयने बनवलेलं काम “माणसाने बनवलं” म्हणून सांगणं.

आणि शिक्का नसणं म्हणजे बनावट असणं नव्हे. शिक्का असणं म्हणजे एका खऱ्या, ओळख पटवलेल्या माणसाने त्या कामाची जबाबदारी घेतली आहे.

हे कोणासाठी उपयोगाचं आहे

गायक आणि संगीतकार. तुमचा आवाज आज नकलून काढता येतो. तुमचं नवं गाणं प्रसिद्ध करण्याआधी नोंदवा. नंतर कोणी दावा केला तर वाद घालायची गरज नाही, नोंद दाखवा.

चित्रपट निर्माते आणि कलाकार. तुमचा ट्रेलर, तुमचं दृश्य, तुमची मुलाखत. फाईल इंटरनेटवर फिरत राहील, पण ती कोणाची आहे याची नोंद जागेवर राहील.

छायाचित्रकार आणि चित्रकार. एका फोटोमागे वाट पाहण्याचे तास असतात. ती वाट पाहणी नोंदीत बसत नाही, पण “हा फोटो माझा आहे आणि मी तो या दिवशी नोंदवला” हे बसतं.

लेखक, कवी, ब्लॉगर. तुमचं लेखन कुठेही उचललं जाऊ शकतं. तुमची नोंद मात्र तारखेसह आधीच अस्तित्वात असते.

संशोधक. तुमचा शोधनिबंध कधी लिहिला गेला, आणि त्यात एआयचा वापर कुठे आणि किती झाला, हे स्पष्टपणे सांगता येतं. आज नियतकालिकं आणि विद्यापीठं नेमका हाच प्रश्न विचारत आहेत.

पत्रकार आणि प्रकाशक. तुमची बायलाइन ही वाचकाला केवळ विश्वास ठेवण्याची गोष्ट राहत नाही, ती तपासून पाहण्याची गोष्ट होते. WordPress वापरत असाल तर प्रत्येक प्रसिद्ध होणारा लेख आपोआप सही होऊ शकतो.

छोटे व्यवसाय. तुमच्या नावाने बनावट जाहिराती फिरणं ही आजची खरी अडचण आहे. तुमचं खरं काम नोंदवलेलं असेल तर ग्राहकाला फरक ओळखता येतो.

आणि एक गोष्ट जी कोणी सांगत नाही: ही आठवणही आहे

नोंद ही केवळ कागदपत्र नाही.

तुमच्या प्रत्येक कामाचं एक स्वतःचं पान तयार होतं. त्यावर तुमचं नाव असतं, तारीख असते, वेळ असते, आणि ते काम कसं बनलं याचा शिक्का असतो. ते पान तुम्ही कोणालाही पाठवू शकता, कुठेही जोडू शकता.

वर्षांनंतर जेव्हा तुम्ही मागे वळून पाहाल, तेव्हा ते पान तुम्हाला सांगेल: या दिवशी, या वेळी, हे तू बनवलं होतंस.

आजी आपली साडी जपून ठेवते. वडील पहिल्या पगाराची पावती जपून ठेवतात. कलाकार आपल्या पहिल्या कार्यक्रमाचं तिकीट जपून ठेवतो. तुमच्या कामाची नोंद ही त्याच जातकुळीतली गोष्ट आहे: जपून ठेवण्यासारखी. फरक एवढाच की ही जपणूक कागदासारखी विरत नाही आणि हार्ड डिस्कसारखी खराब होत नाही.

प्रामाणिकपणा: TIP काय करत नाही

कोणत्याही विश्वासाच्या साधनाची खरी किंमत त्याच्या मर्यादा सांगण्यात असते. म्हणून हे स्पष्ट लिहितो.

TIP चोरी थांबवत नाही. कोणीही तुमचं काम कॉपी करू शकतं, डाउनलोड करू शकतं, स्क्रीनशॉट घेऊ शकतं, बदलू शकतं. नोंद घेतल्यानंतरही हे तसंच शक्य राहतं. ही नोंद कुलूप नाही, ती पुरावा आहे.

TIP हे कॉपीराइट नोंदणीचं पर्याय नाही. ती सरकारी नोंदणी नाही आणि कायद्याने मालकी ठरवत नाही. ती एवढंच सिद्ध करते की एका ओळख पटवलेल्या व्यक्तीने, एका ठराविक वेळी, एका ठराविक कामाबद्दल एक ठराविक विधान केलं.

TIP तुमच्या वतीने कोणाशी भांडत नाही. आम्ही इंटरनेट धुंडाळत फिरत नाही, नोटिसा पाठवत नाही.

मग उपयोग काय? उपयोग हा की पुढच्या वेळी वाद झाला, तेव्हा तुमच्याकडे फक्त तुमचा शब्द नसेल.

तुमच्याकडे तारखेसह, सहीसह नोंद असेल, जी कोणीही काही सेकंदात तपासू शकते. आणि बहुतेक वाद इथेच संपतात.

किंमत

व्यक्ती, पत्रकार, विद्यार्थी, शिक्षक, ना नफा संस्था आणि सरकारी संस्थांसाठी TIP-ID मोफत आहे. नोंद तपासणं सगळ्यांसाठी मोफत आहे, खातं न उघडताही.

कोणी तुमच्याकडून TIP-ID साठी पैसे मागत असेल, तर ते आमच्याकडून नाही.

सुरुवात कशी करायची

एक. vp.theailab.org वर जाऊन तुमचा TIP-ID बनवा. ओळखपत्र आणि दहा शांत मिनिटं लागतात.

दोन. ब्राउझरमध्ये TIP चं छोटं साधन बसवा, किंवा WordPress वापरत असाल तर त्याचं प्लगइन.

तीन. पुढच्या वेळी काही प्रसिद्ध कराल तेव्हा एक बटण दाबा, आणि मिळालेली लिंक पोस्टखाली चिकटवा.

एवढंच. पहिल्यांदा दहा मिनिटं, नंतर प्रत्येक कामासाठी एक मिनिट.

शेवटी

एआय आपल्याकडून बरंच काही घेईल. काही गोष्टी ते सोप्या करेल, काही अवघड. पण एक गोष्ट ते आपल्याकडून काढून घेऊ नये: आपण काहीतरी बनवलं होतं, हे सिद्ध करण्याची आपली क्षमता.

गाणं तुम्ही बांधलं. फोटो तुम्ही टिपला. शोध तुम्ही लावला. बातमी तुम्ही आणली.

ते फिरत राहील, कॉपी होत राहील, कदाचित बदललंही जाईल. पण नोंद तशीच राहील, तुमच्या नावासह.

चित्रकार कॅनव्हासवर सही करतो. आता तुम्हीही फाईलवर सही करू शकता.

Trust Identity Protocol हे The AI Lab Intelligence Unobscured, Inc. ने विकसित केलेलं खुलं प्रमाणक आहे. अधिक माहितीसाठी vp.theailab.org.

Akhilesh Wandhare is a guest contributor to The AI Lab Insights, writing in Marathi about the Trust Identity Protocol and what permanent proof of authorship means for singers, filmmakers, photographers, writers, researchers and journalists. Views are his own.